Yo‘l-transport hodisalarini har tomonlama va xolisona tekshirishda transport-izshunoslik ekspertizasi muhim o‘rin tutadi. Hodisa mexanizmini tiklash, transport vositalarining harakat yo‘nalishini aniqlash hamda haydovchilar harakatlariga huquqiy baho berishda transport vositalarining to‘qnashuv vaqtidagi o‘zaro joylashuvini belgilash asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Bunday hollarda eng muhim ko‘rsatkichlardan biri transport vositalarining bo‘ylama o‘qlari orasidagi to‘qnashuv burchagidir.
To‘qnashuv burchagi transport vositalari o‘zaro ta’sirlashgan vaqtda ularning bo‘ylama o‘qlari o‘rtasida hosil bo‘lgan burchakni anglatadi. Ushbu burchakni aniqlash orqali transport vositalarining hodisaga qadar bo‘lgan harakat trayektoriyasi, ularning o‘zaro joylashuvi, qaysi qismi bilan birinchi bo‘lib to‘qnashganligi hamda to‘qnashuvning umumiy mexanizmi haqida muhim ma’lumotlar olish mumkin.
Transport vositalarining to‘qnashuv burchagini aniqlash jarayonida asosiy e’tibor transport vositalarida hosil bo‘lgan shikastlanishlar va voqea joyida qolgan izlarga qaratiladi. To‘qnashuv natijasida kuzov qismlarida paydo bo‘lgan deformatsiyalar, ezilishlar, qirilish va ishqalanish izlari, bo‘yoq zarralarining o‘tishi yoki ko‘chishi, shuningdek transport vositalari qismlarining sinishi va ajralib tushishi muhim diagnostik ahamiyatga ega. Bu belgilar ta’sir etuvchi kuchning yo‘nalishi va xususiyatini aniqlash imkonini beradi.
Ekspert tadqiqotida har ikki transport vositasidagi shikastlanishlar alohida o‘rganilib, keyinchalik ular o‘zaro taqqoslanadi. Shikastlanishlarning balandligi, joylashuvi, uzunligi, chuqurligi va yo‘nalishi tahlil qilinib, ularning bir-biriga mos kelishi tekshiriladi. Mazkur ma’lumotlar asosida transport vositalarining to‘qnashuv vaqtidagi holati tiklanadi va bo‘ylama o‘qlari orasidagi burchak aniqlanadi.
To‘qnashuv burchagini belgilashda voqea joyida qayd etilgan ma’lumotlar ham katta ahamiyatga ega. Yo‘l sathidagi tormoz izlari, sirpanish izlari, transport vositalaridan to‘kilgan texnik suyuqliklar, shisha siniqlari, bo‘yoq parchalari va ajralib tushgan detallar hodisaning rivojlanish jarayoni haqida qo‘shimcha ma’lumot manbai hisoblanadi. Ushbu izlarning joylashuvi va tarqalish xususiyati transport vositalarining harakat yo‘nalishi hamda to‘qnashuv nuqtasini aniqlashga yordam beradi.
Amaliyotda to‘qnashuv burchagini aniqlash ko‘plab bahsli holatlarga oydinlik kiritish imkonini beradi. Masalan, transport vositalaridan qaysi biri harakat yo‘nalishini o‘zgartirganligi, qaysi transport vositasi harakatda bo‘lganligi yoki to‘xtab turganligi, to‘qnashuv yo‘lning qaysi qismida sodir bo‘lganligi kabi masalalar aynan transport-izshunoslik tadqiqotlari orqali hal etiladi. Ayniqsa, bir yo‘nalishda harakatlanib kelayotgan transport vositalari ishtirokidagi hodisalarda to‘qnashuv burchagini aniqlash voqeaning haqiqiy mexanizmini tiklashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot natijalarining aniqligi ko‘p jihatdan hodisa joyini sifatli ko‘zdan kechirish va dalillarni to‘g‘ri qayd etishga bog‘liq. Voqea joyidagi izlar, transport vositalari holati, shikastlanishlar va boshqa moddiy dalillar o‘z vaqtida hujjatlashtirilmasa yoki transport vositalari ekspertizaga qadar ta’mirlansa, muhim ma’lumotlar yo‘qolishi mumkin. Bu esa to‘qnashuv burchagini aniqlash imkoniyatlarini cheklaydi.
Transport vositalarining to‘qnashuv burchagini aniqlash transport-izshunoslik ekspertizasining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, yo‘l-transport hodisasining mexanizmini ilmiy asosda tiklashga xizmat qiladi. Transport vositalaridagi shikastlanishlar, voqea joyidagi izlar va ish materiallarini kompleks tahlil qilish orqali ekspert to‘qnashuv vaqtidagi o‘zaro joylashuvni aniqlaydi hamda tergov va sud organlarini ishonchli texnik ma’lumotlar bilan ta’minlaydi. Shu bois to‘qnashuv burchagini aniqlash yo‘l-transport hodisalarini obyektiv baholash va adolatli qaror qabul qilishning muhim omillaridan biri hisoblanadi.
X.Sulaymonova nomidagi RSEMning Qoraqalpog‘iston Respublikasi bo‘limi eksperti H.Sultonov