Kirish
Izshunoslik (kriminalistik izlar nazariyasi) jinoyatlarni fosh etish va dalillarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan yo‘nalishlardan biridir. Har qanday jinoyat sodir etilganda atrof-muhitda ma’lum izlar qoladi. Ushbu izlar jinoyat sodir etilgan sharoit, vosita va shaxs haqida muhim ma’lumotlarni beradi. Shu sababli obyektlardagi tashqi ta’sir izlarini aniqlash va tahlil qilish izshunoslikning asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi.
Tashqi ta’sir izlari tushunchasi
Tashqi ta’sir izlari – bu bir obyektning boshqa obyektga mexanik, fizik yoki kimyoviy ta’siri natijasida yuzaga keladigan o‘zgarishlar majmuidir. Ushbu izlar ko‘pincha jinoyat sodir etish jarayonida hosil bo‘ladi va ular orqali voqea tafsilotlarini tiklash mumkin.
Izlar ikki asosiy shaklda namoyon bo‘ladi:
- Moddiy izlar – obyekt yuzasida ko‘rinadigan fizik o‘zgarishlar;
- Nomoddiy izlar – hid, issiqlik yoki boshqa sezilmaydigan belgilar.
Izlarning asosiy belgilari
Tashqi ta’sir izlarini aniqlashda quyidagi asosiy belgilar muhim hisoblanadi:
- Aks ettirish xususiyati
Har bir iz ta’sir ko‘rsatgan obyektning muayyan belgilarini aks ettiradi. Masalan, poyabzal izi uning tag qismi tuzilishini aks ettiradi. - Barqarorlik darajasi
Izlarning saqlanish muddati ularning qaysi materialda hosil bo‘lganiga bog‘liq. Qattiq yuzalarda hosil bo‘lgan izlar uzoqroq saqlanadi. - Individual xususiyatlarga egaligi
Har bir iz o‘ziga xos bo‘lib, aynan bir obyekt yoki shaxsga tegishli bo‘lishi mumkin. - Hosil bo‘lish mexanizmi
Iz qanday sharoitda va qanday kuch ta’sirida yuzaga kelgani muhim ahamiyatga ega. - Joylashuv va o‘zaro bog‘liqlik
Izlarning voqea joyidagi joylashuvi jinoyatning ketma-ketligini aniqlashga yordam beradi.
Tashqi ta’sir izlarining ko‘rinishlari
Izshunoslikda tashqi ta’sir izlari bir necha asosiy ko‘rinishlarga bo‘linadi:
- Mexanik izlar
Bu izlar jismlarning o‘zaro tegishi, bosimi yoki harakati natijasida yuzaga keladi. Masalan:- Oyoq izi;
- Transport vositasi g‘ildirak izlari;
- Qulflarni buzish izlari.
- Termik izlar
Yuqori yoki past harorat ta’sirida hosil bo‘ladi. Masalan:- Kuyish izlari;
- Eritilgan materiallar izlari.
- Kimyoviy izlar
Moddalar o‘zaro reaksiyaga kirishganda yuzaga keladi. Masalan:- Kislota yoki ishqor ta’sirida yuzaga kelgan dog‘lar;
- Bo‘yoq va yonilg‘i qoldiqlari.
- Biologik izlar
Inson yoki hayvon organizmiga tegishli izlar:- Qon izlari;
- Soch tolalari;
- Barmoq izlari.
- Mikroizlar
Oddiy ko‘z bilan ko‘rinmaydigan, faqat maxsus vositalar yordamida aniqlanadigan izlar:- Chang zarralari;
- Tolalar;
- Metall parchalari.
Izlarni aniqlash usullari
Izlarni aniqlash va o‘rganishda turli usullar qo‘llaniladi:
- Vizual kuzatuv – oddiy ko‘z bilan aniqlash;
- Optik vositalar – lupa, mikroskop yordamida ko‘rish;
- Fizik usullar – yorug‘lik, ultrabinafsha nurlar orqali aniqlash;
- Kimyoviy usullar – maxsus reagentlar yordamida izlarni aniqlash;
- Raqamli texnologiyalar – 3D skanerlash va kompyuter tahlili.
Izshunoslikdagi ahamiyati
Tashqi ta’sir izlari jinoyatni ochishda muhim dalil sifatida xizmat qiladi. Ular orqali:
- Jinoyat sodir etilgan vaqt va joy aniqlanadi;
- Jinoyatchining harakat yo‘nalishi tiklanadi;
- Ishlatilgan vositalar aniqlanadi;
- Shaxsni identifikatsiya qilish imkoniyati yaratiladi.
Shu bois izshunoslik sud ekspertizasi tizimining ajralmas qismi hisoblanadi.
Xulosa
Obyektlardagi tashqi ta’sir izlarini aniqlash izshunoslik fanining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu izlar jinoyatni ochishda ishonchli dalillar manbai bo‘lib xizmat qiladi. Izlarning to‘g‘ri aniqlanishi, tahlil qilinishi va huquqiy baholanishi sud jarayonining adolatli yakunlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash esa izlarni aniqlash va tahlil qilish imkoniyatlarini yanada kengaytirmoqda.
Sud ballistika va izshunoslik ekspertizasi laboratoriyasi katta eksperti A.Yo’ldoshev