Bugungi kunda bozor munosabatlarining jadal rivojlanishi natijasida tovarlar turlari, ularning texnik va funksional xususiyatlari hamda bozorda realizatsiya qilinish shakllari tobora kengayib bormoqda. Zamonaviy bozorda sanoat mahsulotlari, maishiy texnika, tibbiy jihozlar, transport vositalari, ishlab chiqarish uskunalari, elektron qurilmalar va boshqa ko‘plab tovarlarning turli rusum va modifikatsiyalari mavjud.
Tovarlar nomenklaturasining kengayishi bilan bir qatorda, ularning o‘rtacha bozor bahosini, sifat ko‘rsatkichlarini, texnik holatini va iste’mol xususiyatlarini obyektiv aniqlashga bo‘lgan ehtiyoj ham ortib bormoqda. Ayniqsa, fuqarolik, iqtisodiy va jinoyat ishlari doirasida muayyan tovarning qiymatini yoki unga yetkazilgan zararni aniqlash zarurati yuzaga kelganda, maxsus tovarshunoslik bilimlaridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Huquqni qo‘llash amaliyotida ayrim hollarda tovarning nomi yoki hujjatlarda ko‘rsatilgan qiymati uning haqiqiy bozor qiymatini to‘liq ifodalamasligi mumkin. Bunday vaziyatlarda tovarning texnik tavsiflari, komplektatsiyasi, ishlab chiqarilgan sanasi, foydalanilganlik darajasi, jismoniy holati, eskirishi va boshqa xususiyatlarini kompleks ravishda o‘rganish talab etiladi. Shu nuqtayi nazardan, tovarshunoslik ekspertizasi obyektiv va asoslangan xulosaga kelishning muhim vositalaridan biri hisoblanadi.
Tovarshunoslik ekspertizasining tushunchasi va mazmuni
Tovarshunoslik ekspertizasi tovarlarning iste’mol xususiyatlari, sifati, miqdori, komplektatsiyasi, texnik va jismoniy holati hamda ularning o‘rtacha bozor bahosini maxsus tovarshunoslik bilimlari asosida tadqiq etishga qaratilgan ekspertiza turidir.
Sud-tovarshunoslik ekspertizasining asosiy mazmuni muayyan tovar obyektini uning texnik va iste’mol xususiyatlarini hisobga olgan holda tadqiq etish hamda ish uchun ahamiyatli bo‘lgan masalalar yuzasidan ilmiy asoslangan xulosa berishdan iborat.
Bunda ekspert tomonidan faqat tovarning tashqi ko‘rinishi emas, balki uning:
- nomi;
- turi va guruhi;
- markasi;
- rusumi va modeli;
- ishlab chiqarilgan yili;
- texnik ko‘rsatkichlari;
- komplektatsiyasi;
- funksional imkoniyatlari;
- foydalanilganlik darajasi;
- jismoniy va texnik holati;
- eskirish darajasi;
- shikastlanishi va nuqsonlari;
- bozordagi mavjud narx ko‘rsatkichlari
kabi xususiyatlari ham o‘rganiladi.
Shu sababli tovarshunoslik ekspertizasi oddiy narx aniqlash jarayoni emas, balki tovarning xususiyatlarini maxsus bilimlar asosida o‘rganish va ushbu ma’lumotlardan kelib chiqib ekspert xulosasini shakllantirish jarayonidir.
Tovarshunoslik ekspertizasining sud-tergov amaliyotidagi ahamiyati
Sud-tergov organlari faoliyatida turli tovarlarning o‘rtacha bozor bahosi, sifati va holati bilan bog‘liq nizoli masalalar tez-tez uchraydi. Xususan, mulkiy nizolar, iqtisodiy jinoyatlar, moddiy zarar yetkazish, mulkni bo‘lish, sifatsiz mahsulotlarni realizatsiya qilish, mulkni hisobdan chiqarish kabi holatlarda tovarshunoslikka oid maxsus bilimlardan foydalanishga ehtiyoj tug‘iladi.
Masalan, muayyan ishlab chiqarish uskunasi yoki tibbiy jihozning qiymatini aniqlashda faqat uning nomidan kelib chiqib baho belgilash yetarli emas. Bir xil nomdagi tovarlarning modeli, texnik imkoniyatlari, komplektatsiyasi va ishlab chiqarilgan yili turlicha bo‘lishi mumkin. Bu esa ularning bozor qiymatiga bevosita ta’sir qiladi.
Shuningdek, yangi va foydalanilgan tovarlarning o‘rtacha bozor bahosini bir xil mezon asosida baholash ham obyektiv natijaga olib kelmaydi. Foydalanish natijasida tovarning texnik va jismoniy holatida yuzaga kelgan o‘zgarishlar uning iste’mol qiymati va bozor bahosiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Demak, tovarshunoslik ekspertizasining asosiy ahamiyati ish uchun muhim bo‘lgan tovarshunoslik masalalarini maxsus bilimlar asosida obyektiv aniqlash va sud-tergov organlariga asoslangan xulosa taqdim etishdan iborat.
Tovarning o‘rtacha bozor bahosini aniqlashda ekspertizaning o‘rni
Tovarshunoslik ekspertizasining muhim yo‘nalishlaridan biri tovarning o‘rtacha bozor qiymatini aniqlashdir.
Tovarlarning o‘rtacha bozor bahosini aniqlashda ekspert tomonidan tovarlarning individual xususiyatlari hisobga olinishi lozim. Jumladan, tovarning markasi, rusumi, modeli, texnik parametrlari, ishlab chiqarilgan yili, komplektatsiyasi va jismoniy holati uning bozor qiymatini belgilashda muhim omillar hisoblanadi.
Ayniqsa, ekspertiza obyektlari murakkab texnik yoki maxsus maqsadga mo‘ljallangan uskunalar bo‘lgan hollarda ularning qiymatini aniqlash yanada murakkablashadi. Masalan, tibbiy jihoz, ishlab chiqarish liniyasi yoki maxsus texnika qiymatini aniqlashda uning asosiy qurilmasi bilan birga yordamchi uskunalari va komplektatsiyasi ham o‘rganilishi talab etiladi.
Shu bilan birga, bozor qiymatini aniqlashda narx ma’lumotlarining ishonchliligi ham muhimdir. Ekspert tomonidan foydalanilgan narx ma’lumotlari tadqiq qilinayotgan tovarga imkon qadar mos bo‘lishi, ya’ni uning modeli, texnik tavsiflari, holati va komplektatsiyasi bilan taqqoslanishi kerak.
Tovarlarning sifati va texnik holatini aniqlash
Tovarshunoslik ekspertizasining yana bir muhim yo‘nalishi tovarning sifat va texnik holatini aniqlashdan iborat.
Tovarda nuqsonlar mavjudligi, uning zararlanganligi yoki foydalanish jarayonida eskirganligi uning iste’mol xususiyatlariga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababli ekspertiza davomida aniqlangan nuqsonlarning xususiyati, kelib chiqish sababi va tovarning umumiy holatiga ta’siri o‘rganiladi.
Bunda quyidagi masalalar muhim ahamiyatga ega:
- tovarning amaldagi holatini aniqlash;
- mavjud nuqsonlarni aniqlash;
- nuqsonlarning tovarning funksional xususiyatlariga ta’sirini baholash;
- eskirish yoki zararlanish darajasini aniqlash;
- tovarning hujjatlarda ko‘rsatilgan texnik ko‘rsatkichlarga muvofiqligini tekshirish;
- komplektatsiyaning to‘liqligini aniqlash.
Mazkur tadqiqotlar natijasida tovarning real holati to‘g‘risida asoslangan xulosa shakllantiriladi.
Yetkazilgan moddiy zararni aniqlashda tovarshunoslik ekspertizasining ahamiyati
Tovar buzilgan, shikastlangan yoki uning ayrim qismlari yo‘qolgan hollarda yetkazilgan moddiy zarar miqdorini aniqlash ham muhim masalalardan biridir.
Bunday holatda ekspert tomonidan tovarning zarar yetkazilishidan oldingi holati bilan ekspertiza o‘tkazilayotgan vaqtdagi holati o‘rtasidagi farq o‘rganiladi. Shuningdek, zararlanish natijasida tovar qiymatining qanchaga kamaygani aniqlanishi mumkin.
Bu borada ekspert oldiga, jumladan, quyidagi savollar qo‘yilishi mumkin:
“Tadqiqotga taqdim etilgan tovarning mavjud holatini hisobga olgan holda uning o‘rtacha bozor qiymati qancha?” yoki
“Tovarning aniqlangan shikastlanishi natijasida uning qiymati qancha miqdorga kamaygan?”
Bunday savollarga javob berish mulkiy nizolar va moddiy zarar bilan bog‘liq ishlarni ko‘rib chiqishda muhim daliliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
Ekspertga savollarni to‘g‘ri qo‘yishning ahamiyati
Tovarshunoslik ekspertizasining samaradorligi ko‘p jihatdan ekspert oldiga qo‘yilgan savollarning aniq va to‘g‘ri shakllantirilishiga bog‘liq.
Ekspert oldiga qo‘yiladigan savollar uning maxsus bilimlari doirasida bo‘lishi kerak. Jumladan:
- Tadqiqotga taqdim etilgan tovarning nomi, turi, markasi, rusumi va modeli qanday?
- Tovar qanday maqsadda foydalanishga mo‘ljallangan?
- Tovar qaysi guruhga mansub?
- Tovarning texnik ko‘rsatkichlari qanday?
- Taqdim etilgan tovarning komplektatsiyasi to‘liqmi?
- Tovarning ekspertiza o‘tkazilayotgan vaqtdagi holati qanday?
- Tovarning mavjud holatini hisobga olgan holda uning o‘rtacha bozor qiymati qancha?
- Tovarning eskirishi, zararlanishi yoki nuqsonlari uning qiymatiga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
- Tovarning taqdim etilgan parametrlari tegishli hujjatlarda ko‘rsatilgan texnik ko‘rsatkichlarga mos keladimi?
- Tovarga yetkazilgan zarar natijasida uning qiymati qancha miqdorga kamaygan?
Tovarlarning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, ekspert oldiga qo‘yiladigan savollar doirasi kengaytirilishi mumkin.
Tovarshunoslik ekspertizasining amaliy ahamiyati
Tovarshunoslik ekspertizasining amaliy ahamiyati shundaki, u sud va tergov organlariga maxsus bilimlarni talab qiladigan masalalarni hal etishda yordam beradi.
Xususan, ekspertiza:
- tovarning haqiqiy xususiyatlarini aniqlash;
- tovarning sifat va texnik holatini baholash;
- tovarning komplektatsiyasini aniqlash;
- tovarning eskirish va zararlanish darajasini aniqlash;
- tovarning o‘rtacha bozor bahosini aniqlash;
- yetkazilgan moddiy zarar miqdorini aniqlash;
- hujjatlardagi ma’lumotlarni amaldagi tovar ko‘rsatkichlari bilan solishtirish imkonini beradi.
Shuningdek, ekspertiza natijalari mulkiy nizolarni ko‘rib chiqishda, iqtisodiy va boshqa turdagi huquqbuzarliklar bo‘yicha ish yuritishda, zarar miqdorini aniqlashda hamda tovarlarning real qiymatiga oid nizoli masalalarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, bozor munosabatlarining rivojlanishi, tovarlar nomenklaturasining kengayishi va ularning texnik jihatdan murakkablashib borishi tovarshunoslik ekspertizasiga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda.
Tovarshunoslik ekspertizasi tovarning faqat narxini aniqlash bilan cheklanmay, uning nomi, turi, markasi, rusumi, texnik ko‘rsatkichlari, komplektatsiyasi, sifati, jismoniy holati, eskirishi va zararlanishi kabi bir qator muhim xususiyatlarni maxsus bilimlar asosida tadqiq etish imkonini beradi.
Ayniqsa, sud-tergov amaliyotida tovarning o‘rtacha bozor qiymatini aniqlash, yetkazilgan moddiy zarar miqdorini belgilash, tovarning texnik va hujjatdagi ko‘rsatkichlarini taqqoslash hamda uning haqiqiy holatini aniqlashda ushbu ekspertiza turi muhim o‘rin tutadi.
Shu sababli tovarshunoslik ekspertizasidan samarali foydalanish uchun, bir tomondan, ekspertiza obyektlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni imkon qadar to‘liq taqdim etish, ikkinchi tomondan esa ekspert oldiga aniq, tushunarli va uning maxsus bilimlari doirasidagi savollarni qo‘yish muhimdir.
Umuman olganda, tovarshunoslik ekspertizasi tovarlarga oid nizoli va murakkab masalalarni ilmiy-amaliy asosda hal etish, tovarning obyektiv xususiyatlari va qiymatini aniqlash hamda sud-tergov faoliyatida asoslangan qarorlar qabul qilinishiga ko‘maklashuvchi muhim maxsus bilim sohasi hisoblanadi.
Adliya vazirligi huzuridagi X.Sulaymonova nomidagi
Respublika sud ekspertiza markazining
Tovarshunoslik ekspertizasi bo‘limi
eksperti S.Sh.Abduvaitov