Bugungi kunda ishlab chiqarish korxonalari, turar joy binolari, transport vositalari, savdo va xizmat koʻrsatish obyektlarida yongʻin hodisalarining sodir boʻlishi inson hayoti va sogʻligʻi, mol-mulk hamda atrof-muhit uchun jiddiy xavf tugʻdirmoqda. Yongʻin natijasida yetkazilgan moddiy zararni baholash, uning kelib chiqish sabablarini aniqlash va hodisaga sabab boʻlgan omillarni ilmiy jihatdan asoslashda sud-yongʻin-texnikaviy ekspertizasi muhim ahamiyat kasb etadi.
Sud-yongʻin-texnikaviy ekspertizasi yongʻin sodir boʻlgan obyektdagi izlar, ashyoviy dalillar, qurilish konstruksiyalari, elektr tarmoqlari, elektr jihozlari va boshqa texnik vositalarni maxsus bilimlar asosida tadqiq etish orqali yongʻinning kelib chiqish holatlarini aniqlashga qaratilgan ekspertiza turlaridan biri hisoblanadi.
Mazkur ekspertizaning asosiy maqsadi yongʻinning kelib chiqish joyi, ehtimoliy manbai, sababi, rivojlanish sharoiti va unga taʼsir koʻrsatgan texnik omillarni aniqlashdan iborat.
Shu nuqtayi nazardan, sud-yongʻin-texnikaviy ekspertizasini ilmiy asosda tashkil etish, tadqiqot jarayonida zamonaviy texnik vositalardan foydalanish hamda ekspert xulosalarining xolisligi va asoslanganligini taʼminlash dolzarb masalalardan hisoblanadi.
- SUD-YONGʻIN-TEXNIKAVIY EKSPERTIZASINING MOHIYATI VA ASOSIY VAZIFALARI
Sud-yongʻin-texnikaviy ekspertizasi — yongʻin hodisasi bilan bogʻliq holatlarni aniqlash maqsadida maxsus texnik bilimlar asosida oʻtkaziladigan ekspert tadqiqotidir.
Ushbu ekspertiza davomida yongʻin sodir boʻlgan obyektning konstruktiv xususiyatlari, yongʻin taʼsirida shikastlangan buyumlar, elektr qurilmalari, kabel va simlar, isitish uskunalari, yonuvchan materiallar hamda boshqa ashyoviy dalillar oʻrganiladi.
Ekspertizaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
- yongʻinning kelib chiqish oʻchogʻi va dastlabki joyini aniqlash;
- yongʻinning ehtimoliy kelib chiqish sabablarini tadqiq etish;
- yongʻin sodir boʻlgan vaqtda elektr tarmoqlari va elektr jihozlarining texnik holatini baholash;
- elektr simlari va kabellardagi shikastlanish xususiyatlarini oʻrganish;
- qisqa tutashuv, ortiqcha yuklanish va elektr kontaktlaridagi nosozliklarni tahlil qilish;
- yongʻinning tarqalish yoʻnalishi va rivojlanish xususiyatlarini oʻrganish;
- taqdim etilgan ashyoviy dalillar asosida ilmiy-texnik xulosalar shakllantirish.
Shuni alohida taʼkidlash lozimki, ekspert tadqiqoti davomida aniqlangan har bir belgi alohida emas, balki boshqa dalillar va obyektning umumiy holati bilan oʻzaro bogʻliqlikda baholanishi kerak.
- YONGʻIN OʻCHOGʻINI ANIQLASHNING ILMIY-TEXNIK ASOSLARI
Yongʻin oʻchogʻini aniqlash sud-yongʻin-texnikaviy ekspertizasining eng muhim va murakkab bosqichlaridan biri hisoblanadi.
Yongʻin oʻchogʻi deganda yongʻinning dastlabki alangalanishi sodir boʻlgan joy tushuniladi. Ushbu joyni aniqlashda yongʻin natijasida obyektlarda yuzaga kelgan termik shikastlanishlar, kuyish darajasi, materiallarning deformatsiyasi, kul va qurum qatlamlari, metall konstruksiyalarning holati hamda boshqa belgilar oʻrganiladi.
Yongʻin oʻchogʻini aniqlashda quyidagi omillarga eʼtibor qaratiladi:
- Bino yoki inshootning turli qismlaridagi termik shikastlanish darajasi.
- Qurilish materiallarining kuyish va deformatsiyalanish xususiyatlari.
- Eshik, deraza va boshqa konstruksiyalardagi yongʻin taʼsiri izlari.
- Yongʻindan keyin saqlanib qolgan buyumlar va jihozlarning holati.
- Elektr tarmoqlari va issiqlik manbalari joylashuvi.
- Guvohlar koʻrsatmalari, foto va videomateriallar hamda hodisa joyini koʻzdan kechirish bayonnomalari.
Biroq yuqori darajada kuygan yoki koʻproq termik shikastlangan joyni avtomatik ravishda yongʻin oʻchogʻi deb baholash mumkin emas. Chunki yongʻinning davomiyligi, shamol harakati, ventilyatsiya sharoiti, yonuvchan materiallarning xususiyatlari va konstruktiv omillar ham shikastlanish darajasiga taʼsir koʻrsatadi.
Shu sababli yongʻin oʻchogʻini aniqlashda bir nechta mustaqil belgilarning oʻzaro muvofiqligi va ularning voqea sharoitlari bilan bogʻliqligi tahlil qilinishi lozim.
- YONGʻINNING KELIB CHIQISH SABABLARINI TADQIQ ETISH
Yongʻinning kelib chiqish sabablarini aniqlashda uni yuzaga keltirishi mumkin boʻlgan texnik va fizik omillarni oʻrganish muhim ahamiyatga ega.
Yongʻinning kelib chiqishiga olib kelishi mumkin boʻlgan asosiy omillar quyidagilar:
3.1. Elektr texnik nosozliklar.
Elektr tarmoqlaridagi izolyatsiyaning buzilishi, elektr jihozlarining nosozligi, kontakt birikmalarining qizishi, elektr tarmogʻining ortiqcha yuklanishi va qisqa tutashuv holatlari yongʻin kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin.
Bunday holatlarda elektr simlarining metall oʻzagi, izolyatsiya qatlami, biriktirish nuqtalari va himoya vositalari maxsus texnik tadqiqotlar asosida oʻrganiladi.
Elektr simlarida aniqlangan erish izlari va metall sharchalarning mavjudligi oʻz-oʻzidan qisqa tutashuv yongʻindan oldin sodir boʻlganligini isbotlamaydi. Chunki elektr oʻtkazgichlar yongʻin jarayonidagi yuqori harorat taʼsirida ham shikastlanishi mumkin.
Shuning uchun birlamchi elektr shikastlanishi bilan yongʻin taʼsirida keyinchalik yuzaga kelgan shikastlanishlarni farqlash ekspert tadqiqotining muhim vazifalaridan biri hisoblanadi.
3.2. Issiqlik manbalari taʼsiri.
Isitish uskunalari, elektr isitgichlar, pechlar, qozonlar va boshqa issiqlik ajratuvchi qurilmalarning texnik holati hamda ularning yonuvchan materiallarga nisbatan joylashuvi oʻrganiladi.
Bunda uskunaning ishlash holati, texnik sozligi, harorat taʼsiri va yongʻin xavfsizligi talablariga muvofiqligi baholanadi.
3.3. Texnologik jarayonlardagi nosozliklar.
Ishlab chiqarish obyektlarida texnologik jarayonlarning buzilishi, uskunalarning ortiqcha qizishi, yonuvchan moddalarning chiqib ketishi va boshqa texnik holatlar yongʻin xavfini keltirib chiqarishi mumkin.
3.4. Boshqa tashqi va ichki taʼsirlar.
Yongʻinning kelib chiqishida ochiq alanga, yuqori haroratli buyumlar, mexanik ishqalanish natijasida hosil boʻlgan issiqlik va boshqa alangalanish manbalari ham tadqiq etiladi.
- ELEKTR SIMLARI VA ELEKTR JIHOZLARINI EKSPERT TADQIQ ETISH
Yongʻin sodir boʻlgan obyektlarda elektr simlari va elektr jihozlari koʻp hollarda muhim ashyoviy dalillar hisoblanadi.
Elektr simlaridagi shikastlanishlarni tadqiq etish orqali ularning texnik holati, izolyatsiya qatlamining buzilishi, metall oʻtkazgichlarning erishi va boshqa xususiyatlar oʻrganiladi.
Tadqiqot jarayonida quyidagi usullardan foydalanish mumkin:
- tashqi vizual koʻrik;
- mikroskopik tadqiqot;
- elektr jihozlarining konstruktiv va funksional xususiyatlarini oʻrganish.
Metallografik tadqiqot elektr simlarining metall oʻzagidagi mikrostrukturaviy oʻzgarishlarni baholash imkonini beradi. Bunda metallning erish xususiyatlari, donalar tuzilishi, oksidlanish belgilari va boshqa mikroskopik oʻzgarishlar tahlil qilinadi.
Biroq metallografik belgilarning oʻzi har doim ham shikastlanishning aniq vaqti va sababini belgilash uchun yetarli boʻlmaydi. Olingan natijalar boshqa ashyoviy dalillar, elektr sxemalari, hodisa joyi holati va mavjud hujjatlar bilan taqqoslanishi lozim.
- EKSPERT TADQIQOTIDA QOʻLLANILADIGAN USULLAR
Sud-yongʻin-texnikaviy ekspertizasida tadqiqot natijalarining ishonchliligini taʼminlash uchun bir nechta ilmiy usullardan kompleks ravishda foydalaniladi.
Vizual tadqiqot usuli. Obyektning tashqi koʻrinishi, shikastlanish darajasi, kuyish izlari, deformatsiyalar va boshqa koʻrinadigan belgilarni oʻrganishga qaratilgan.
Mikroskopik tadqiqot usuli. Materiallar va metall buyumlarning mikroskopik tuzilishini oʻrganish orqali ulardagi termik oʻzgarishlarni aniqlash imkonini beradi.
Metallografik tadqiqot usuli. Metall buyumlarning ichki mikrostrukturasini oʻrganish asosida ularga koʻrsatilgan harorat taʼsiri va strukturaviy oʻzgarishlarni baholashda qoʻllaniladi.
Ekspert xulosasi sud-yongʻin-texnikaviy ekspertizasini oʻtkazish natijasida shakllantiriladigan asosiy protsessual hujjat hisoblanadi.
Unda tadqiqot obyekti, ekspert oldiga qoʻyilgan savollar, foydalanilgan materiallar, tadqiqot usullari, aniqlangan belgilar, ularning tahlili va yakuniy xulosalar aks ettirilishi lozim.
Ekspert xulosasi quyidagi asosiy talablarga javob berishi kerak:
- xolis va mustaqil boʻlishi;
- ilmiy va texnik jihatdan asoslangan boʻlishi;
- tadqiqot jarayonini toʻliq aks ettirishi;
- aniqlangan belgilar va yakuniy xulosalar oʻrtasida mantiqiy bogʻliqlik mavjud boʻlishi;
- qoʻyilgan savollarga vakolat doirasida javob berilishi;
- tadqiqot imkoniyatlari cheklangan holatlar ochiq koʻrsatilishi.
Ekspert xulosasida aniqlangan holatlar bilan taxminiy fikrlar bir-biridan farqlanishi zarur. Agar taqdim etilgan materiallar asosida yongʻinning aniq sababini belgilash imkoni boʻlmasa, bu holat ilmiy va texnik jihatdan asoslantirilishi lozim.
Shuningdek, ekspert oʻz vakolati doirasida maxsus bilimlar asosida tadqiqot olib boradi va huquqiy aybdorlik masalasini hal qilmaydi.
Buxoro viloyat bo’limi Yong’in
texnikaviy eskperti A.M.Jabborov