Ma’lumki, jinoyatlarni samarali aniqlash uchun bir qator ekspert tadqiqotlarini o‘tkazish tergovning ajralmas qismiga aylandi. Agar tergovchi va mutaxassis oddiy (ishchi) tergov harakatlari jarayonida, masalan, tekshirish, qidirish, tergov eksperimenti jarayonida maxsus bilimlardan foydalansa, ekspert ularni ekspertizaning maxsus tadqiqot harakati uchun ishlatadi.
Bunday zamonaviy va izlanuvchan tadqiqot turlaridan biri DNKning molekulyar genetik tekshiruvidir. Jinoyat va fuqarolik ishlari bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha ishlash uchun DNK tahlili orqali ishonchli ma’lumot olish jahon amaliyotida ilmiy va texnologik yutuqlardan foydalanishning istiqbolli yo‘nalishi sifatida tan olingan. Ushbu turdagi tadqiqotlar DNK har bir inson uchun noyob ekanligi, shuningdek papiller naqshlari asosida katta talabga ega bo‘ldi.
Ilm-fanning rivojlanishi va 1980-yillarda genomik axborot tahlilining paydo bo‘lishi bilan sud-tibbiy identifikatsiya oldinga katta qadam tashladi. Genomik ma’lumotlar inson yoki noma’lum dezoksiribonuklein kislotasining ayrim bo’laklari haqidagi kodlangan ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan shaxsiy ma’lumotlar bo‘lgani uchun [1], ma’lumotlar bazalari turli mamlakatlar tomonidan genetik profillar bo‘yicha qiyosiy-solishtirma ishlarni olib borish uchun ishlab chiqilmoqda.
DNK ma’lumotlar bazasini o‘rganilayotgan ob’ektning genetik xususiyatlarini va ma’lumotlar bazasida saqlanadigan genetik profillarni taqqoslash orqali, hatto qidirilayotgan noma’lum shaxs yoki uning qiyosiy namunalari bo‘lmagan taqdirda ham yaratish mumkin. DNK ma’lumotlar bazasi orqali shaxs haqidagi genetik ma’lumotlardan jinoyatlarni ochish, noma’lum jasadlar va bedarak yo‘qolganlarni, shuningdek favqulodda vaziyatlar va texnogen fojialar qurbonlarini aniqlash, xalqaro huquqni muhofaza qilish tashkilotlarining iltimosiga binoan genetik profillarni qiyosiy tadqiqotlar o‘tkazish va boshqalar uchun foydalanish mumkin.
Mazkur maqolada, dunyo bo’ylab DNK ma’lumotlar bazalarining ishlatilishi va xalqaro tajribalarga asoslanib ularning qanday muvaffaqiyatli ishlashi ko’rib chiqiladi.
DNK ma’lumotlar bazalari bo‘yicha xalqaro tajribalar:
Dunyo bo’ylab DNK ma’lumotlar bazalarining ishlatilishi bir nechta sohalarda muvaffaqiyatli natijalar bergan. Ba’zi mamlakatlarda ularning samarali ishlatilishi o’zining yuksak natijalarini ko’rsatgan.
- AQSh: CODIS (Combined DNA Index System)
AQShda DNK ma’lumotlar bazalari jiddiy ravishda huquqni muhofaza qilish va jinoyatlarni tergov qilishda qo’llaniladi. Eng mashhur tizimlardan biri bu CODIS bo’lib, u federal, shtat va mahalliy darajadagi huquqni muhofaza qilish idoralarining DNK ma’lumotlarini birlashtiradi. CODIS tizimi jinoyatchilikka qarshi kurashishda, xususan, qotilliklar va zo’ravonlik jinoyatlarini aniqlashda samarali ishlaydi. Bu tizimda millionlab shaxslarning DNK namunalarini saqlash mumkin, bu esa jinoyatlarni tergov qilishni sezilarli darajada tezlashtiradi.
- Evropa: ENFSI (European Network of Forensic Science Institutes)
Evropada ENFSI (Yevropa Forensik Ilmiy Institutlari Tarmog’i) va Europol kabi tashkilotlar DNK ma’lumotlar bazalarini birlashtirgan va shu asosda transmilliy jinoyatlarni aniqlashda yordam bermoqda. Yevropada ham, ayniqsa, migratsiya va transchegaraviy jinoyatlar bilan bog’liq muammolarni hal etishda DNK ma’lumotlar bazalari keng qo’llanilmoqda. Bu tizimlarning yordami bilan, masalan, bolalar savdosini, odam savdosini va terroristik faoliyatlarni aniqlashda sezilarli yutuqlarga erishilgan.
- Birlashgan Qirollik: National DNA Database (NDNAD)
Birlashgan Qirollikda National DNA Database (NDNAD) mamlakatdagi eng yirik DNK ma’lumotlar bazasi hisoblanadi. NDNAD tizimi orqali politsiya tashkilotlari jinoyatlar joyidan olingan DNK namunalarini solishtirib, shaxslarni aniqlash imkoniga ega bo’ladi. Bu tizim 1995-yilda ishga tushirilgan bo’lib, hozirda dunyoning eng yirik forensik DNK ma’lumotlar bazalaridan biri hisoblanadi. U nafaqat jinoyatlarni aniqlashda, balki ijtimoiy tadqiqotlar va epidemiyalarning tarqalishini o’rganishda ham muhim rol o’ynaydi.
- Avstraliya: Australian National DNA Database (ANDIS)
Avstraliyada Australian National DNA Database (ANDIS) tizimi, dastlabgina politsiya tomonidan jinoyatlar va tergovlarni amalga oshirish uchun yaratilgan bo’lsa-da, vaqt o’tishi bilan tibbiy tadqiqotlar va genetik kasalliklarni aniqlashda ham keng qo’llanila boshladi. ANDIS tizimi faqatgina jinoyatchilarni aniqlash emas, balki huquqni muhofaza qilish sohasidagi innovatsiyalarni rivojlantirishda ham katta yordam bermoqda.
- Xitoy genetik bazasi
Xitoyning genetik ma’lumotlar bazasi fan va tibbiyot uchun eng qimmatli manbadir. Bu nafaqat shaxsiylashtirilgan tibbiyotni ishlab chiqishda va tashxisni yaxshilashda, balki Xitoy populyatsiyasining antropologik, etnografik va biologik jihatlarini o‘rganishda ham yordam beradi. Texnologiyaning rivojlanishi va genetik ma’lumotni tahlil qilish usullarining yaxshilanishi bilan Xitoy genetik tadqiqotlar va ularni amalda qo’llash sohasida sezilarli darajada rivojlanishda davom etmoqda.
DNK ma’lumotlar bazalarining ko’plab ijtimoiy va etikal muammolari ham mavjud. Birinchidan, shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash masalasi dolzarb hisoblanadi. Har bir shaxsning DNK ma’lumotlari aslida uning xususiyati va identifikatsiyasiga to’liq bog’liq bo’lgani uchun, bunday ma’lumotlarning noto’g’ri ishlatilishi yoki noto’g’ri tarqatilishi jiddiy xavflarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun, DNK ma’lumotlar bazalarining qonuniy asoslarda boshqarilishi, ular bilan bog’liq maxfiylik va xavfsizlik choralari doimiy ravishda takomillashtirilishi kerak.
Xulosa
DNK ma’lumotlar bazalarining xalqaro tajribasi ko’rsatadiki, ular turli sohalarda, jumladan jinoyatlarni aniqlash, genetik kasalliklarni o’rganish va biologik xilma-xillikni saqlashda keng qo’llanilmoqda. Shu bilan birga, bunday ma’lumotlar bazalarini samarali va xavfsiz boshqarish uchun etika va qonuniy talablarni doimiy ravishda yangilab borish zarur. Barcha mamlakatlar DNK ma’lumotlar bazalarini yaratishda o’z tajribalarini va yondashuvlarini oshirishda davom etishlari kerak, chunki bu texnologiyalar kelajakda nafaqat tibbiyot, balki jamiyatni xavfsizroq qilishda ham o’z o’rnini topadi.
O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi
X.Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi markazi
Isteʼmol mahsulotlari va ichimlik suvi tarkibini tahlil qilish ekspertizasi laboratoriyasi mudiri
Saitova Niyyora Sobirjonovna