Annotatsiya:Mazkur maqolada zamonaviy axborot texnologiyalari va internetning til tizimiga, xususan, leksikologiya sohasiga ko‘rsatayotgan ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida internet muloqoti natijasida o‘zbek tili lug‘at tarkibiga kirib kelayotgan yangi leksemalar, mavjud so‘zlarning semantik transformatsiyasi va tilning sofligini saqlash masalalari yoritib berilgan. Shuningdek, raqamli muloqotning ijobiy va salbiy jihatlari qiyosiy o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar: internet tili, leksikologiya, neologizm, semantik o‘zgarish, ijtimoiy tarmoq, kommunikatsiya, jargon, til me’yori.
Kirish
XXI asr global axborotlashuv davri. Internet endi shunchaki ma’lumot olish vositasi emas, u inson nutqi va tafakkuriga ta’sir etuvchi kuchli lingvistik omilga aylandi.Global tarmoq tufayli tilimizning lug‘at boyligiga har kuni yangi birliklar kirib kelmoqda. Bu jarayonda ayrim so‘zlar o‘z ma’nosini kengaytirsa, ba’zilari butunlay yangi ma’no kasb etmoqda. Shu sababli, zamonaviy tilshunoslikda internet tilini alohida tadqiqot ob’ekti sifatida o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Internet tili tushunchasi va uning lingvistik belgilari:
Internet tili bu ijtimoiy tarmoqlar (Instagram, Telegram, TikTok) va messenjerlarda ishlatiladigan muloqot vositalarida qo‘llaniladigan uslubimizdir. Bu tilning o‘ziga xosligi shundaki, u ham yozma, ham og‘zaki nutqning qorishmasidan iborat.
Uning asosiy belgilari:Tezkorlik va qisqalik: Uzun jumlalardan qochib, fikrni qisqa shaklda ifodalash.Ingliz tilining dominantligi: Ko‘plab terminologik birliklarning ingliz tilidan o‘zgarishsiz qabul qilinishi.
Grafik vositalar: Emoji, stiker va belgilarning an’anaviy so‘zlar o‘rnini bosishi.
Yangi leksik birliklarning shakllanishi :Internet muhiti lug‘at boyligimizni oshirganini inkor qilib bo‘lmaydi. Masalan, bir necha yil oldin biz “post”, “layk”, “storis”, “bloger” yoki “onlayn” kabi so‘zlarni deyarli ishlatmasdik. Bugun esa bu so‘zlar kundalik hayotimizning ajralmas bir qismiga aylandi. Shuningdek, “admin”, “bio”, “lichka” kabi qisqartmalar ham tilimizda mustahkam o‘rnashib qoldi.
So‘zlar ma’nosining o‘zgarishi eng qiziqarli jarayon bu eski so‘zlarning yangi ma’no kasb etishi yoki ayrim so‘zlar ma’nosining torayishi kuzatilayotganidir.
“Devor” oldin faqat bino devori edi, hozir esa profildagi sahifa nomi ham xuddi shu shaklda bayon qilinadi.
“Do‘st” avval faqat hayotdagi yaqin inson sifatida qo‘llangan bo‘lsa, internetda bu shunchaki “obunachi” ma’nosida qo‘llaniladi.
“Ulashmoq” (share) va “kuzatmoq” (follow) so‘zlari ham butunlay yangi texnik ma’noda ishlatilmoqda.
Ijobiy va salbiy jihatlar:
Internet tilining ijobiy tomoni shundaki, u tilni zamonaviylashtiradi,yangi tushunchalarga nom beradi va odamlar o‘rtasidagi muloqotni tezlashtiradi. Tilni yangi zamonaviy leksemalar bilan boyitadi, ko‘plab so‘zlarning yangi muqobil variantdoshlarini paydo qiladi.Biroq, uning salbiy tomonlarini ham unutmaslik kerak.
Imlo xatolari: So‘zlarni qisqartirib yoki buzib yozish (masalan: “salom” o‘rniga “slm”, “xo‘p” o‘rniga “ok”) adabiy til va imloviy savodxonlik me’yorlariga jiddiy zarar yetkazadi. Bu esa, albatta, o‘quvchi va o‘rganuvchilarning, eng asosiysi, yosh avlodning ma’naviy olamiga ta’sir qilmasdan qolmaydi.
Leksik qashshoqlik: Yoshlar chiroyli adabiy so‘zlar turganda, faqat “internetcha” jargonlarni ishlatishga odatlanib qolishmoqda. Ularning nazarida, yangi qo‘llanilayotgan so‘zlar go‘yoki hayotdagi zamonaviylik darajasini belgilab beradi.
Xulosa
Internet tili bu til rivojlanishining ob’ektiv va to‘xtatib bo‘lmas bosqichidir. U lug‘at tarkibini boyitish bilan birga, ona tilimizning sofligini saqlash borasida mas’uliyatni ham oshiradi. Tadqiqot xulosasi sifatida aytish mumkinki, internet imkoniyatlaridan foydalangan holda, adabiy til me’yorlarini saqlab qolish va virtual hamda real nutq o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash muhim ilmiy-ijtimoiy vazifa hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Mahmudov N. Tizim va me’yor. — Toshkent, 2010.
Rahmatullaev Sh. Zamonaviy o‘zbek adabiy tili. — Toshkent: Universitet, 2006.
Mengliev B. “Hozirgi o‘zbek adabiy tili”. — Toshkent: “Tafakkur bo‘stoni”, 2018. (Leksikologiya asoslari uchun).
Crystal D. “Language and the Internet”. — Cambridge University Press, 2006. (Internet tilshunosligi bo‘yicha dunyodagi eng asosiy qo‘llanma).
Mahmudov N. “Til”. — Toshkent: “G‘afur G‘ulom”, 2017. (O‘zbek tili leksikasidagi o‘zgarishlar tahlili uchun).
Internet manbalari va ijtimoiy tarmoq materiallari.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Xadicha Sulaymonova nomidagi
Respublika sud ekspertizasi markazi lingvistika va psixologiya bo‘limi
ish o‘rganuvchi eksperti Normurodov Oybek