tovarexp[1]

Судга оид товаршунослик экспертизасида товар моддий бойликларини баҳолаш усуллари

Мамлакатда бозор муносабатлари ривожланиб бориши баробарида унга боғлиқ равишда товарнинг эркин бозордаги ҳаракатини таъминловчи хизмат кўрсатиш турлари хилма-хиллиги ҳам ўсиб бормоқда. Ҳуқуқни қўллаш амалиёти таҳлили шуни кўрсатадики, суд-тергов органларининг товаршуносликка оид билимларни қўллашига эҳтиёж ортиб бормоқда, иқтисодий жиноятларни, мулкий низоларни судда кўриб чиқишда объектив ва қонуний иш олиб бориш турли объектларнинг товар сифатини баҳолашни талаб этади. Шу сабабли низоли масалаларни одил судлов орқали ҳал этиш товаршунослик соҳасига оид махсус билимлардан фойдаланишни талаб этади. Иш олиб боришнинг самараси кўп жиҳатдан мазкур экспертиза имкониятларидан қанчалик тўлиқ фойдаланилганлигига боғлиқ.

Мол-мулкни бўлиш, мулкни ҳисобдан чиқариш, мулкка зарар етказганлик ёки бузганлик учун зарарни қоплаш, сифатсиз маҳсулотларни реализация қилганлик билан боғлиқ фуқаролик даъво ишларини кўриб чиқишда кўплаб экспертизалар ўтказилади.

Судга оид товаршунослик экспертизасида товар моддий бойликларини баҳолашда қуйидаги усуллардан фойдаланилади:

  Харажатлар ёндашуви услуби:

Баҳолаш объектини баҳолашнинг харажатлар ёндашуви товарни қайта тиклашнинг тўлиқ харажати ёки баҳолаш объектини товар баҳосини йўқотишини ҳисоблаган ҳолда алмаштириш харажатларини аниқлашга асосланади.

Баҳолаш объекти қийматини баҳолашнинг харажатлар ёндашуви қуйидаги ҳисоблаш босқичларига риоя этишни талаб қилади:

– товарни қайта тиклаш ёки алмаштириш харажатларини аниқлаш;

– баҳолаш объекти товар қийматининг йўқотилганлик ҳажмини аниқлаш;

– баҳолаш объекти қийматини тўлиқ тиклаш ёки алмаштириш харажати ўртасидаги фарқ билан товар қийматини йўқотиш кўрсаткичи (эскириш коэффициенти)ни аниқлаш;

– тўлиқ тиклаш ёки алмаштириш нархини аниқлаш қуйидаги методлардан бирини қўллаш орқали амалга оширилади;

– ўртача нарх бўйича алмаштириш.

Алмаштириш методи товар-моддий захираларни айнан шундай объект ёки айнан шундай объектлар сотувдан чиқарилган бўлса, шунга яқин аналогларнинг сотув нархи (савдо чегирмалари мавжуд таклифлар) бўйича алмаштиришни билдиради.

Алмаштириш методида баҳолаш объектини тўлиқ тиклаш ёки алмаштириш қиймати янги айнан шундай объект ёки унинг аналоги нархини аниқлаш орқали амалга оширилади. Хусусиятларда мавжуд тузатишлардан келиб чиққан ҳолда аналог товар нархига тузатиш киритиш мумкин.

Баҳолаш объектини тиклашнинг тўлиқ қиймати объектнинг ишлаб чиқарувчи заводдан чиқариш нархига (ёки расмий дилерлар савдо нархлари) тенгдир.

Аналог объект Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан ташқарида бўлса, мазкур аналог нархига турган жойига қараб тузатиш киритилади.

Тузатишлар қуйидаги харажатларни ҳисобга олган ҳолда киритилади:

– Ўзбекистон Республикасига етказиб бериш (транспорт харажатлари);

– баҳолаш вақтида амалдаги қонунчилик билан белгиланган солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар.

Транспорт харажатлари ҳақиқатдаги ташиш харажатларига қараб қабул қилинади. Ташиш харажатларининг ҳақиқатдаги миқдорини аниқлаш ёки ҳисоб-китоб қилишнинг имкони бўлмаганда транспорт харажатлари 15-сон МБМСга мувофиқ аналог-объектни сотиш/таклиф қийматининг 5 фоизи миқдорида қабул қилинади.

Ўртача нарх бўйича баҳолаш методи бозорни ўрганиш ва аналогнинг ўртача нархини чиқариш йўли билан амалга оширилади.

Баҳолаш вақтида товар қиймати йўқотилиши ҳажми унинг жисмоний, функционал ва иқтисодий қиймат йўқотишлари йиғиндиси сифатида аниқланади. Товар қийматининг йўқотилиши 100 % дан ортиқ бўлиши мумкин эмас.

Товар-моддий захираларнинг жисмоний қиймат йўқотилиши натижасида қиймати йўқолиши, баҳолаш объектининг фойдаланишга яроқлилик хусусиятларини қисман ёки тўлиқ йўқотилиши билан боғлиқ бўлса, шунингдек, табиий эскириш, табмат ҳодисалари, ҳалокатлар ва бошқа жисмоний таъсир натижасида бўлса.

Функционал қиймат йўқотиш истеъмол танлови ўзгариши, техника инновациялари ёки бозор стандартиларидаги ўзгаришлар натижасида юзага келади.

Иқтисодий қиймат йўқотиш баҳолаш объектига нисбатан ташқи ўзгаришлар натижасида (шунингдек, товар бозоридаги ўзгаришлар, ижтимоий, молиявий, қонунчиликка оид, экологик ва бошқа шароитлардаги ўзгаришлар) юзага келади.

Товар қийматининг йўқотилиши тўлиқ тиклаш фоизиларда ёки улушларида аниқланади (коэффициентли кўрсаткич).

Хомашё ҳисобланган товар-моддий захиралар ўзининг жисмоний (техник) хусусиятларини йўқотмаган бўлса, товар қийматини йўқотилиши ҳажми нолга тенг бўлади.

Фойдалилик методи жисмоний қиймат йўқотишни бартараф этиш харажатлари – янги товарлар олиш, турли қўшимча ва ингридиентлар қўшиш, фойдалиликни ошириш ва ҳ.к. суммаси сифатида ҳисобланади.

Эксперт ҳисоблаш методи турли товар гуруҳлари бўйича жисмоний ҳолатни эксперт баҳолаш шкаласига мувофиқ аниқланади:

Функционал қиймат йўқотиш баҳолаш объектининг хусусиятлари истеъмол бозорининг жорий талабларига (яхшиланиш ва/ёки унинг элементлари) мувофиқлиги натижасида тўлиқ қайта тиклаш ёки алмаштириш қийматини тузатиш лозим бўлган катталик сифатида аниқланади.

Функционал қиймат йўқотиш миқдорини айнан шундай объект ёки бошқа замонавийроқ аналог фарқига тенг ҳисоблаш мумкин.

Иқтисодий қиймат йўқотиш салбий ташқи омилларнинг баҳолаш объекти қийматига таъсири натижасида қайта тиклаш ёки алмаштириш қиймати туширилиши ҳажмини ўзида ифодалайди. Иқтисодий омилларга: бохордаги ҳолат, фойдаланишдаги чекловлар, инфраструктурадаги ўзгаришлар, қонунчилик ва бошқаларкиради.

Харажат ёндашувини қўллаб баҳолаш объекти қийматини аниқлаш тўлиқ қайта тиклаш қийматидан (ёки алмаштириш қиймати) товар қиймати йўқотилиши ҳажмидан, унинг қимматлаганини ҳисобга олган ҳолда айирилади.

Қиёсий ёндашув услуби:

Қиёсий ёндашув орқали қийматни ҳисоблаш қуйидаги кетма-кетликда амалга оширилади:

– бозорни ўрганиш, ташқи бозордаги аналог объектлар тўғрисида маълумотлар йиғиш ва таҳлил қилиш;

– таққослаш аналогларини танлаш;

– таққосланаётган элементларга тузатиш харажатлари;

– аввал фойдаланишда бўлган аналог объектлар нархларини (қийматини) тузатиш;

– баҳолаш объекти қийматини аниқлаш.

Баҳолаш объекти бозорини ўрганиш ва таҳлил қилиш аналог объектлар тўғрисидаги битимлар (таклифлар) ҳақида маълумот олиш мақсадида амалга оширилади.

Таққослаш учун аналогларни танлаш маҳаллий бозорда ўтказилади (импорт маҳсулотлари аналоглари учун ҳам). Маҳаллий бозорда аналоглари мавжуд бўлмаса, 14-ва 15-сонли МБМС талабларини ҳисобга олган ҳолда хорижий бозорлардаги аналоглар тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланишга йўл қўйилади.

Баҳолаш объекти билан таққослаш бирликларини танлаш ва аниқлаш баҳолаш объекти ўлчов бирликларининг: оғирлик (тонна, кг, гр, литр ва ҳ.к.), учунлик (км, метр, см ва ҳ.к.), ўза (кв.м, кв.см и т.д.) ёки кўплик (вагон, контейнер ва ҳ.к.) ўлчов бирликларининг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда амалга оширилади.

Таққослаш элементлари сифатида фақатгина нархланадиган ва қуйидаги аналогларнинг нархига сезиларли таъсир кўрсата оладиган элементлар қабул қилинади:

– бозор шароитлари (вақт ўтиши билан нархлардаги ўзгаришва ҳ.к.);

– жисмоний хусусиятлар (хусусият- янги, фойдаланилган, таркиби ва ҳ.к.);

– нарх белгилашнинг бошқа ўзига хос хусусиятлари.

Қиёсий ёндашув методлари ёрдамида баҳолашни ўтказишда баҳоловчи объектнинг якуний қийматига таъсир қилувчи бошқа таққослаш элементларини ҳам кўриб чиқиши мумкин. Эксперт бу ҳақида баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботга киритиши ҳамда баҳолаш объектининг якуний қийматини ҳисоблашда инобатга олиши лозим.

Баҳолаш объектининг қийматини баҳолаш уни аналог билан тўғридан-тўғри таққослаш методи орали амалга оширилади.

Аналог билан тўғридан-тўғри таққослаш аналогик маҳсулотни ишлаб чиқарувчи завод нархларидан фойдаланишни кўзда тутади.

Қиёслаш ёндашуви методларини қўллашда камида икки баҳолаш объекти ҳақида маълумот тўпланиши зарур.

Аналог объектларнинг таққослаш элементлари бўйича нархга (қиймат) тузатиш киритиш қуйидаги қоидалардан келиб чиқиб амалга оширилади:

– Аналог объектларнинг таққослаш элементлари бўйича нархга (қиймат) тузатиш киритиш баҳолаш объектига нисбатан ўтказилади;

– бордию баҳолаш объекти таққослаш элементлари бўйича яхшироқ кўрсаткичларга эга бўлса, у ҳолда аналог объектнинг нархи (қиймати) тузатиш даражасида кўтарилади;

– бордию баҳолаш объекти таққослаш элементлари бўйича ёмонроқ кўрсаткичларга эга бўлса, у ҳолда аналог объектнинг нархи (қиймати) тузатиш даражасида пасайтирилади.

Тузатишлар фоиз ва/ёки пул кўринишида ифодаланади.

Қиёсий баҳолаш методини қўллаганда, шунингдек аналог объектни янги ҳолатда тўлиқ қайта тиклаш қийматининг фоизларда ёки улушлардаги товар қийматининг йўқотилишини аниқлаш мумкин.

Даромадлар (иқтисодий) ёндашуви услуби:

Даромадлар (иқтисодий) ёндашуви потенциал инвестор бизнес учун уни юритиш натижасида олинадиган келгуси даромадлар миқдоридан кўп маблағ сарфламаслигига (бошқача қилиб айтганда ҳаридор мулкни эмас, балки мулкка эгалик қилишдан оладиган даромадларни қўлга киритади) асосланади. Даромадлар ёндашуви объектнинг жорий баҳосини келгуси  фойдаланиш даромадлари йиғиндиси сифатида аниқлашдан иборат. Даромадлар ёндашувини қўллаш учун объектни эксплуатация қилишдан бир неча йил аввал прогнозлаштириш лозим.

Даромадлар ёндашуви доирасида кўпроқ икки хил баҳолаш методидан фойдаланилади:

Пул оқимини дисконтлаш методи;

Фойдани капитализациялаш методи.

Даромадга бутун ишлаб чиқариш ёки савдо тизими, барча активлар, буларга нафақат механизмлар, машиналар, ускуналар, мол-мулк, балки бино ва иншоотлар, асбоблар, айланма жамғармалар, номоддий активлар ҳам киради.

РСЭМнинг Навоий вилоят
бўлими товаршунос
эксперти Э.К.Шайкулов

Матнда хато топсангиз, уни белгилаб Ctrl+Enter тугмаларини биргаликда босинг .