Суд-бухгалтерия экспертизаси

      Суд-бухгалтерия экспертизаси иқтисодий экспертизанинг энг кенг тарқалган турларидан бири бўлиб, у  корхона (ташкилот), хўжаликларнинг бухгалтерия ҳужжатларидаги ҳисоб-китоб жараёнларини (операцияларини) таҳлил қилиниши, давлат, жамоа мулки талон-тарож қилинганлик ва бошқа хўжалик, мансаб жиноятларини очиш каби  ҳолатларга эҳтиёж туғилганда ўтказилади.

Суд-бухгалтерия экспертизаси ҳам бошқа экспертиза турлари каби ўз предмети ва тадқиқот объектларига эгадир.

Пул маблағлари, товар моддий захираларни ҳақиқатда нақд бор-йўқлигини, бухгалтерия ҳисобини юритиш қоидаларини бузилиш ҳолатларини аниқлаш юзасидан бухгалтерия ҳисоби ҳужжатларининг тадқиқ этиш суд-бухгалтерия экспертизасининг предмети ҳисобланади.

Суд-бухгалтерия экспертизасининг объектлари бўлиб, моддий бойликларни кирим-чиқим бухгалтерия ҳужжатлари, рўйхатдан ўтказиш (инвентаризация) далолатномалари ва йиғма ҳисоб ҳужжатлари хизмат қилади. Улар қаторига қуйидагилар киради:

– дастлабки ҳужжатлар (талабномалар, моддий бойликларни бериш хақидаги нарядлар, банк топшириқномалари, кирим, чиқим ва касса     ордерлари, маҳсулотни олиб чиқиб кетиш учун берилган рухсатномалар, транспорт ҳужжатлари, товарни рўйхатдан чиқариш далолатномалари, товарларни қайта баҳолаш, таъмирлаш объектларининг ҳисоб-китобини олиб бориш далолатномалари, тўлов қайдномалари, топшириқномалари, квитанциялари ва бошқалар);

– жамлаш ҳужжатлари (ҳисоб регистрлари ва уларга мансуб булган журналлар, айланма қайдномалар, ҳисобга олиш варақалари, бош китоблар, баланс ҳисоботлари, мол-мулкни руйхатдан ўтказиш далолатномалари, товар-пул маблағлари мавжудлиги ҳақидаги руйхат қайдномалари, солиштириш қайдномалари гуруҳлантириш қайдномалари, жамлаш ва гуруҳлантириш жадваллари, шахсий ҳисоблар, ордер ва бошқалар);

– автоматлаштирилган ҳисобот маълумотлари (магнитли ахборот йиғувчи диск ва тасмалар, машинограмма, табуляграммалар, механизациялашган ҳисобга ҳужжатларни топшириш ва қабул қилиш ҳақидаги журналлар, назорат рақамлар журналлари ва бошқалар).

 Бундан ташқари, суд-бухгалтерия экспертизаси объектлари қаторига тафтиш ва текширув далолатномалари (текширув услуби асосланганлиги ҳақида масала қўйилган тақдирда), моддий жавобгарлик юклатилган шахсларнинг тушунтириш хатлари, юқори турувчи идораларнинг қарорлари, қимматбаҳо бойликлар билан ҳapaкaт қилинганлиги ҳақида маълумотномалар, билдириш хатлари, баъзи бошқа экспертизаларнинг (товаршунослик, қурилиш, технологик, хатшунослик экспертизалари) хулосалари, экспертиза қилинаётган объектга тааллуқли бўлган айбланувчиларнинг кўрсатмалари, тинтув ва олиб қўйиш баённомалари, норасмий олиб борилган ҳисоб ҳужжатлари киради.

Ҳозирги вақтда суд-бухгалтерия экспертизаси ҳал этиши учун қуйидаги асосий вазифалар қўйилиши мумкин:

– ҳисобдаги пул маблағлари ва товар моддий захиралар камомади ёки ортиқчалигини яшириш ҳолатларини аниқлаш;

– ҳужжатли тафтиш давомида тафтишчи томонидан қўлланилган услубларни асосланганлигини аниқлаш;

– бухгалтерия ҳисобини юритиш ҳисоботларида йўл қўйилган камчиликлар оқибатида, пул маблағлари ва бошқа турдаги моддий зарарлар ҳамда товар моддий бойликлар камомади ёки ортиқчалигини келиб чиқиши, уларни яшириш ҳолатларини аниқлаш;

  • юқори ташкилотлар томонидан ўтказилган текшириш натижалари бўйича, ҳамда жавобгар, жабрланувчи ва гувоҳ кўрсатмалари бўйича бухгалтери ҳисоби маълумотларини тадқиқ этиш;
  • корхона (ташкилот) бухгалтерия ҳужжатларига асосан ишлаб чиқаришга чиқим қилинган материал (хом-ашёлар) миқдорини ҳамда уларнинг маҳсулот миқдори бўйича тасдиқланган меъёрларга тўғри келишини аниқлаш;

– ҳисоботларда акс этган хақиқий ҳолатларни ва улар ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш;

– иқтисодий ҳуқуқбузарликнинг сабабларини ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни белгилаш.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, суд-бухгалтерия экспертизаси ҳал этадиган вазифалар 4 гуруҳга бўлинади.

Биринчи гуруҳ: пул маблағлари ва товар моддий бойликларни белгиланган тартибда кирим қилиниши ва ҳисобдан чиқарилиши (списания)ни асослилигини аниқлаш билан боғлиқ бўлиб, қуйидагиларга аниқлик киритади:

– товар моддий бойликларни аниқ турлари бўйича кирим қилинишини ва ҳисобдан чиқарилишини тўғрилигини аниқлаш;

– товар моддий бойликлар ва хизматлар учун ҳисоб-китоб жараёнларини (операцияларини) бухгалтерия ҳисобида акс этишининг асослилигини аниқлаш;

– ғазнадаги пул маблағларини белгиланган тартибда кирим қилиниши, ҳисобланиши, берилиши ва ҳисобдан чиқарилишини тўғрилигини аниқлаш.

Иккинчи гуруҳ: пул маблағлари ва товар моддий бойликларни ҳақиқатда бор-йўқлигини аниқлайди, улар қуйидагилардир:

– камомад (ортиқча)нинг ҳақиқатда бор-йўқлиги;

– камомад (ортиқча)нинг сони ва суммаси;

– камомад (ортиқча)ни келиб чиққан даври;

–  моддий зарар суммаси;

– пул маблағлари ва товар моддий бойликларда келиб чиққан камомад (ортиқча)ни яшириш усуллари.

Учинчи гуруҳ: бухгалтерия ҳисоб-китобларини юритиш ва назоратини ташкил этилишини тўғрилигини аниқлаш билан боғлиқ бўлиб, унда қуйидагилар аниқланади:

– бухгалтерия ҳисобини юритиш ва ҳисоботларни тузиш бўйича амалдаги меъёрий хужжатларга амал қилинганлиги ва уларни бухгалтерия ҳужжатларида қандай акс этганлиги;

– пул маблағлари ва товар моддий захиралар кирим қилиниши, сотилиши ва ҳисобдан чиқарилишини ҳужжатли расмийлаштирилишини тўғрилиги;

– корхонада бухгалтерия ҳисоби ва назоратини етарли даражада йўлга қўйилмаганлиги оқибатида камомад (ортиқча)ни, моддий зарарни келиб чиқиш сабаблари;

– пул маблағлари ва товар моддий захиралар камомади (ортиқчалиги)ни аниқлаш бўйича ўтказилган ҳужжатли тафтишда тафтишчи томонидан қўлланилган услубларни тўғрилиги.

Тўртинчи гуруҳ: вазифаси ҳисоб ва назоратни юритиш қоидаларига жавобгар, жавобгарлигида пул маблағлари ва товар моддий бойликлари бўлган шахслар доирасини аниқлаш бўлиб, қуйидагилар ойдинлаштирилади:

– ҳужжатли маълумотлар асосида камомад пайдо бўлган даврда, жавобгарлигидаги пул маблағларни  ва товар-моддий захираларни асоссиз ҳисобдан чиқарган шахслар доирасини аниқлаш;

– аниқланган бухгалтерия ҳисоби ва назорати талаблари бажарилишини таъминловчи мансабдор шахслар доирасини аниқлаш.

Матнда хато топсангиз, уни белгилаб Ctrl+Enter тугмаларини биргаликда босинг .