Суд-фонографик экспертиза

   Порахўрлик, коррупция, рэкет, таъмагирлик, терроризм каби жиноят ишларини фош этишда суд фонография экспертизам муҳим аҳамиятга эга.
Жиноятга тайёргарликни ёки қонунбузарликка йул қўйган шаҳсларни фош этишда исботловчи ва гувохлик берувчи ҳолат ва материаллар танқис бўлган вазиятларда, яширин равишда ёзиб олинган сўзлашувлар мавжуд ҳолларда, уларнинг қилган жиноятларини очиш учун суд-фонография экспертизаси айниқса қўл келади.
Айни вақтда Республика суд экспертиза маркази Узбекистонда суд фонография экспертизасини рус ва узбек тилларида ўтказиш ташкил қилинган ягона муассаса ҳисобланади. Марказ зарур ҳолларда тегишли мутахассисларни жалб этиб, бошка тилдаги фонограммаларни ҳам тадқиқ. қилиш имкониятига эга.
Суд-фонография экспертизасининг мақсади — тадқиқ қилинувчи фонограмма ёзиб олинган асбоб-ускуна, компакт дискси, компакт дисклар, диктофонга ёзилган суҳбат (фонограмма)ни текшириш, суҳбат мазмуни, иштирок этган шаҳслар сони, жинси, суҳбат шароитлари ва бошқаларни аниқлашга қаратилган.
Тергов идоралари томонидан қонунда белгиланган тартибда яширин равишда ёзиб олинган фонограммалар ашёвий далил сифатида мавжуд бўлганда, терговчи, суд фонография экспертизасини тайинлайди.
Экспертиза тайинлаш тўғрисидаги қарорда (ажримда) содир қилинган жиноят қисқа мазмуни, экспертиза тайинлаш учун асос, экспертлар ҳал қилиши лозим бўлган саволлар ва экспертизага юборилаётган объектлар баён этилади.
Экспертиза тайинлаш тўғрисидаги карор (ажрим)да тадкиқ қилинувчи объектлар аниқ кўрсатилиши лозим. Бунинг учун қарорда суҳбатнинг бошланиш ва тугалланиш сўзлари, уни компакт дисксининг қайси томонида ёзилганлиги (рақамли диктофон ёки компакт дискда бўлса, қайси файлига ёки йулакчасига ёзилгани), компакт дискси бошидан айлантирилганда текширилиши лозим бўлган ёзувнинг неча сониядан сўнг бошланиши ва қанча вақт давом этиши баён қилиниши шарт.
Суд-фонография экспертизасининго бъектлари
Суд-фонография экспертизасининг объектлари бўлиб қуйидагилар ҳизмат қилади:

  • компакт дискга ёзилган фонограмма;
  • фонограмманинг стенограммаси, яъни суҳбатнинг сўзма- сўз баёни;
  • овоз ёзиш мосламаси (магнитофон, диктофон, рақамли диктофон,

компакт диск ва бошқалар);

  • компакт диск (аудокассета, видеокассета, микрокассета, микрочип,

компакт диск).

Суд-фонография экспертизаси лабораторияси мутахассислари тергов ва суд томонидан тайинланган экспертизалар бўйича идентификацион, диагностик ва классификацион масалаларни ҳал қиладилар.

Суд-фонография экспертизаси ҳал этадиган масалалар

Суд-фонография экспертизаси қуйидаги масалаларни ҳал этади:

  • экспертизага тақдим этилган стенограмманинг тадқиқ қилинувчи фонограмма мазмунига мос келиши ёки мос келмаслиги;
  • экспертизага тақдим этилган ёзув сифати паст бўлганда суҳбат стенограммасини тузиш;
  • экспертизага тақдим этилган суҳбатда нечта шахс иштирок этганлигини, уларнинг жинсини, суҳбат каерда (хонада, кўчада, автомашина салонида ва ҳ.к.) ёзиб олинганлигиии аниқлаш;
  • сухбат ёзиб олинган компакт дискда механик ёки электроакустик монтаж белгилари мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигини аниклаш;
  • экспертизага такдим этилган фонограмманинг асли ёки нусхалигини аниқлаш;
  • экспертизага тақдим этилган фонограммадаги овоз ва нутқнинг кимга тегишли эканлигини аниқлаш;
  • экспертизага тақдим этилган тадқиқ қилиниши лозим бўлган фонограмма айнан кайси мосламада ёзиб олинганлигини аниқлаш;
  • экспертизага тақдим этилган видеотасма ва видеофонограммаларни тадқиқ қилиш ва х.к.

Суд-фонография экспертизаси олдига ҳал этиш учун қўйиладиган

саволлар

Суд-фонография экспертизаси олдига ҳал этиш учун қуйидаги саволлар қўйилади:

Экспертизага тақдим этилган «ЗОИУ» фирмасининг МС-60 русумли рақамли диктофонининг «01.МРЗ» файлига ёзиб олинган: «Носир ака, қандайсиз?..» – сўзлари билан бошланиб, «…Ҳм, бўлди», – сўзлари билан тугалланувчи суҳбатнинг мазмуни, шу суҳбат стенограммаси матнига тўғри келадими? (Рақамли диктофонни кўздан кечириш ва эшитиб кўриш баённомаси 2018 йил 15 сентябрь куни билан расмийлаштирилган.)

Юқорида қайд этилган суҳбат идентификацион тадқиқоти учун яроқлими?

Юқорида қайд этилган рақамли диктофонга ёзилган фонограммада электроакустик монтаж белгилари мавжудми?

Юкорида қайд этилган суҳбатда нечта шахс иштирок этган?

Юқорида кайд этилган суҳбат қаерда (кўчада, хонада) ёзиб олинган?

Юқорида қайд этилган суҳбатда иштирок этган ва шу суҳбат стенограммасида шартли равишда «Б», деб белгнданган шахснинг овози ва нутқи Собиров Анвар Тохировичнинг овози ва нуткига тегишлими?

Тадқиқ қилинувчи суҳбат тақдим қилинган «80ИУ» русумли рақамли диктофонда ёзиб олинганми?

Тадқиқ қилинувчи суҳбат унинг аслими ёки нусхасими?

Агар тадқиқ қилинувчи суҳбат қониқарсиз бўлса ва уни ташқи шовқиндан тозалаш учун махсус техника заруратн бўлса, у ҳолда қуйидаги савол қуйилади:

Экспертизага тақдим этилган «80ТГТ» фирмасининг МС-60 русумли рақамли диктофонининг «01.МРЗ» файлига ёзиб олинган: «Носир ака, қандайсиз?..» – сўзлари билан бошланиб, «..Ҳм, бўлди», – сўзлари билан тугалланувчи суҳбатнинг стенограммаси тузилсин.

Изоҳ: бошца вазиятларда суҳбатнинг стенограммасини тузиш экспертиза тайинлаган идоранинг вазифасига киради.

Суд-фонография экспертизаси учун материалларни тайёрлаш

Суд-фонография экспертизасига кўп ҳолларда тадқиқ учун таққослаб бўлмайдиган, сифатсиз солиштирув намуналари юборилади, терговчининг қарори (суднинг ажрими)да тадқиқот объектлари тўлиқ ва аниқ ифодаланмайди, оригинал (бирламчи) овоз ёзиш мосламасининг ўрнига экспертизага унинг нусҳаси (копияси) жўнатилади, фонограмма ёзиб олинган техник анжомлар тақдим этилмайди. Терговчилар (суд)да стенограмма тузиш маҳорати етишмаслиги ва шунга ўхшаш камчиликлар учраб туради.

Бу камчиликлар экспертизани самарали ўтказишга салбий таъсир кўрсатади, яъни қуйилган айрим саволлар ҳал қилинмайди, тадқиқот муддатлари чўзилади ва масалаларни қатъий шаклда ҳал қилиниши қийинлашадн. Бу эса жииоятни тўла очиш ва исботлашда жиддий тўсқинликлар яратади.

Экспертиза ўтказиш учун тадқиқ қилинувчи суҳбатдар ёзиб олинган овоз ёзиш мосламасининг фақат асли (оригнали) тақдим этилиши шарт, чунки кўп ҳолларда фақат суҳбатлар ёзиб олинган бирламчи овоз ёзиш мосламасида унда мавжуд бўлган монтаж ва ўзгартириш белгиларини аниқлаш мумкин бўлади.

Фонография экспертизасини тайинлашда терговчи (суд) томонидан тадкиқ қилиниши лозим бўлган суҳбатларнинг стенограммаси тузилади. Стенограммалар унда иштирок этган шахслар гаплашган шевада аниқ ва тўлиқ баён этилади.

Идентификация қилиш билан боғлиқ суд-фонография экспертизасини ўтказиш учун гумон қилинувчи шахснинг эркин овози ва нутқи намуналарини давомийлиги 35-45 дақиқа бўлган холда, овоз ёзиш мосламаси ёрдамида ёзиб олинган намуналари талаб қилинади.

Солиштирув намуналари икки хил бўлади:

а)  эркин нутк,;

б)  экспериментал нутқ.

Нутқнинг эркин намуналари – шахсдан жиноят содир этилишигача ёки ундан кейин жиноят иши билан боглик бўлмаган ҳолатларда эркин (шу жумладан, яширин) равишда олинган нутқидир.

Нутқнинг экспериментал намуналари эса терговчи томонидан суд- фонография экспертизасини ўтказишда солиштирув материали сифатида фойдаланиш учун махсус тайёрланиб, овоз ёзиш мосламасига ёзиб олинади ва бу ҳакда баённома тузилади.

Терговчи (суд) текшириладиган фонограммани бир неча маротаба диққат билан эшитиб, унда учраган, кайтарилган жумлаларни инобатга олган ҳолда идентификацион тадқиқот учун қандай солиштирув материаллари кераклиги хақида тушунча ҳосил қилади ва намуна олиш режасини ишлаб чиқади.

Бу режада процессуал талабларга биноан қуйидагиларни назарда тутиш лозим: овоз ёзиш мосламасига ёзиб олинаётган намунани бошланишидан олдин унда ёзув олинаётган сана, жойи, ёзувни амалга ошираётган шахснинг фамилияси, исми, мансаби, техник шароитлар (рақамли диктофон, микрофон, компакт диск, магнитофон, тури сўзловчи билан микрофон орасидаги масофа) кўрсатилади.

Суд-фонография экспертизасини тайинлаш учун керакли материаллар тўплаш жараёнида терговчи (суд) гумонланувчи (айбланувчи, гувох) шахс ҳакида маълумотлар тўплайди.

Бундай маълумотларга шахснинг ёши, миллати, қайси тилларни билиши, маълумоти, яшаш жойи, мехнат фаолияти, тадқиқ қилинувчи фонограммагача бўлган ва ундан кейинги физиологик ва психологик ҳолати киради.

Бу маълумотлар «гумондор» шахсдан олинган экспериментал намуналарни эксперт томонидан баҳолашда муҳим аҳамият касб этади.

Суд-фонография экспертизасини тайинлаш учун солиштирув намуналарини тайёрлашда юқори сифатли овоз ёзиш мосламаларидан фойдаланишни зарур.

Бу талаб суд-фонография экспертизасини ўтказиш услубидан келиб чиқиб, текшириладиган нутқлар (тадқик қилинувчи ва намуналар) икки хил шароитда, сифат жихатидан хам фарқ қиладиган фонограммаларни тадкиқ этиш натижасида йул қуйиладиган хатоликларнинг олдини олади.

  • намуна мазмуни билан бирламчи фонограмма мазмунини айнанлаштириш;
  • намуналар тадқиқ қилинаётган фонограммалар ёзиб олинган шароитда олиниши керак, масалан, атар тадқиқ қилинувчи фонограмма телефон аппарати орқали ёзилган бўлса, терговчи хам намуналарни телефон аппарати орқали олиши лозим;
  • намуналар ташқи шовқинлардан (масалан, радио, телевизор, кондиционер овозлари ва х.к.) ҳоли равишда олиниши лозим;
  • ҳеч қандай жиҳозга эга бўлмаган бўш хонада намуна олиш тақиқланади, чунки бўш хонада гапирилганда акс-садо (эхо) ҳосил бўлиб бу ҳолат инструментал таҳлил жараёнига жиддий тўсқинлик қилади;
  • солиштирув намуналарининг давомийлиги тахминан 35-45 дақиқа бўлиши лозим, чунки қисқа солиштирув намуналарида шахснинг ўзига хос умумий ва хусусий белгилари акс этмайди.
  • солиштирув намуналарини ўқиттириб ёки ёдлатиб олиш ҳам суд- фонография экспертизасини ўтказишлик методикасига зиддир.
  • тадқиқот қилинаётган фонограмма кайси тилда ва шевада бўлса солиштириш учун намуна ҳам ўша тилда ва шевада олинади.

Экспертиза тайинлашда намуналар юқорида кўрсатиб ўтилган талабларга риоя килиниб олиниши суд-фонография экспертизасини сифатли ўтказишда муҳим                                                     аҳамиятга эга бўлади              ва унинг

самарадорлигини таъминлайди.

Суд фонография экспертизаси ўтказиш учун зарур бўлган
материалларни сақлаш ва тақдим қилиш тартиби:

Рақамли овоз       ёзиш      қурилмаларини,    компакт     дискларни

(кассеталарни) очиқ ҳолатда, темир шкафларда, турли металл буюмлар ёнида ва юқори ҳароратли жойларда сақлаш тавсия этилмайди. Уларни механик шикаст ва чангдан ҳимоя қилиш мақсадга мувофиқдир. Агар рақамли овоз ёзиш қурилмалари, компакт дисклар сейфда (шкафда) сакланадиган бўлса, уларни маҳсус ғилофга жойлаб кўйиш зарур.

Эксперт текшириши лозим бўлган объектлар ва ашёвий далиллар экспертга ўралган ва муҳрланган ҳолда такдим этилиши керак.

“Рақамли технологиялар асосида аудио ва видео ташувчилар хамда,
электроакустиқ монтаж белгиларини комплекс тадқиқ қилиш”
йўналишидаги янги турдаги экспертиза.

Узбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2012 йил 14 ноябрдаги 321 сонли карорига асосан Узбекистон Республикаси Адлия Вазирлиги ҳузуридаги Х.Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси марказида 6 та янги турдаги экспертизалар ташкил этиш кўзда тутилди. Шу жумладан суд-фонография лабараториясида ҳам “рақамли технологиялар асосида аудио ва видео ташувчилар хамда, электроакустик монтаж белгиларини комплекс тадқиқ қилиш” йўналишидаги янги турдаги экспертизани ўтказиш йўлга қўйилган.

Унда қуйидаги ҳал этадиган масалалар

  • шахсни овози ва нутқидан идентификация қилиш;
  • рақамли аудио ва видео ёзувчи технологияларда (диктафон, видео камера, видео регистратор, мабил телефон апарати ва.б.) электроакустик монтаж белгилари мавжудлиги ёки мавжуд эмаслигини аниклаш;
  • рақамли аудио ва видео ёзувчи технологияларни диагностика қилиш;
  • аудио ва видео ёзувни рақамли технология хотирасига қачон сақланганлиги ва ўзгартирилганлигини аниқлаш;
  • рақамли аудио ва видео ёзувни солиштириш (айнан шу технологияда ёзилганлигини, ўзаро бир-бирига мутаносиблигини, аниқлаш);

Рақамли технологиялар асосида аудио ва видео ташувчилар хамда,
электроакустиқ монтаж белгиларини комплекс тадқиқ қилиш бўйича
янги турдаги тадқиқот йўналишига ҳал этиш учун қўйиладиган

саволлар

Суд-фонография экспертизаси, рақамли технологиялар асосида аудио ва видео ташувчилар хамда, электроакустик монтаж белгиларини комплекс тадқиқ қилиш бўйича янги турдаги тадқиқот йўналишида, идентификатцияга оид саволлардан ташқари қуйидаги саволларга жавоб беради:

  • тақдим қилинаётган аудио/видео ёзувда электроакустик монтаж белгилари мавжудми;
  • тақдим қилинаётган рақамли аудио/видео ёзувчи технологиясининг техник ҳолати аниқлансин (техник созлиги);
  • қайси санада (кун, ой, йил, соат, дакика) аудио/видео ёзув рақамли технология хотирасига сақланган (юкланган) ёки ўзгартирилган;
  • тақдим қилинаётган аудио/видео ёзувлар, айнан шу технология ёрдамида ёзилганми, фонограммалар бир-бирига мутаносибми.
  1. Рақамли ташувчилардан фойдаланиб ёзиб олинган ўзбек тилидаги фонограммалардаги нутқ сигнали параметрларига (ўлчамига) тозалаш воситаларининг (фильтрларнинг) таъсири
  2. Сўзловчининг шахсини овози ва нутқи бўйича аниқлаш
  3. Рақамли технологиялар асосидаги аудио ва видео ташувчиларни, ҳамда электроакустик монтаж белгиларини комплекс тадқиқоти
  4. Суд-фонографик экспертизаларининг объектлари — аналогли ва рақамли ташувчилар, товуш ёзиш воситалари, шунингдек суҳбат фонограммаларини ва тақкослов намуналарини тадқиқотларининг айрим хусусиятлари
  5. Суд-фонографик экспертизаларини ўтказиш учун объектларнинг яроқлилигини, ҳамда текширилаётган фонограммаларнинг асли ёки нусхаси эканлигини аниқлаш

Матнда хато топсангиз, уни белгилаб Ctrl+Enter тугмаларини биргаликда босинг .