Снимок

“Нодавлат суд экспертиза ташкилотлари”. БУ ҲАҚДА НИМАЛАРНИ БИЛАСИЗ?

Президентимизнинг бевосита ташаббуси билан изчил амалга оширилаётган Ўзбекистон Республикасини ривож­лантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида белгиланган вазифаларни амалга ошириш доирасида мамлакатимиздаги барча соҳалар каби суд-ҳуқуқ тизимининг муҳим бўғинларидан бири саналган суд-экспертлик фаолиятини янада такомиллаштириш борасида ҳам зарурий ислоҳотлар амалга оширилиб келинмоқда.

Ҳусусан, Президентимизнинг 2019 йил 17 январдаги “Суд-экспертлик фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарорига мувофиқ, амалиётда илк бор нодавлат ташкилотлар томонидан суд-экспертлик фаолиятини амалга оширишнинг ҳуқуқий асослари яратилди.

Мазкур қарор билан 2019-2020 йилларда суд-экспертлик фаолиятини янада такомиллаштириш бўйича Йўл харитаси тасдиқланган эди.

Суд экспертиза соҳасини янада такомиллаштиришда, биринчи навбатда, ихтисослаштирилган нодавлат суд экспертиза ташкилотларини ташкил этиш, шунинг­дек, Адлия вазирлиги ҳузуридаги Х.Сулаймонова номидаги Респуб­лика суд экспертизаси марказини ривожлантириш учун хусусий капитал, шу жумладан, хорижий инвестицияларни жалб қилиш масаласини ишлаб чиқиш белгиланган эди.

Юқоридаги Қарорга мувофиқ, нодавлат суд-экспертиза ташкилотларини ташкил этиш ва уларга суд экспертизаларининг 44 та тури бўйича тадқиқотлар ўтказиш ваколати берилишидан кўзланган асосий мақсад суд экспертизаси соҳасида нодавлат сектор фаолиятини янада ривожлантириш ва уларни қўллаб-қувватлаш, суд экспертизасининг муқобил шаклини яратишдан иборатдир.

Сир эмаски, бугунги кунда суриштирув, тергов органлари ва судлар томонидан тайинланаётган экспертизалар сони йилдан-йилга ошиб бормоқда. Бу ҳолат, ўз навбатида, давлат суд экспертиза муассасаларида фаолият кўрсатаётган давлат суд экспертлари иш ҳажмининг белгиланган меъёрдан ошишига ва тадқиқот ўтказиш сифатига ўз таъсирини  кўрсатиб, айрим ҳолларда айрим ҳолларда экпертиза муддатларнинг чўзилишига ҳам сабаб бўлмоқда.

Нодавлат суд экспертиза ташкилотлари фаолиятини ташкил қилиш ва уларга экспертизаларнинг айрим турларини ўтказиш ҳуқуқининг берилиши  натижасида, биринчи навбатда, давлат суд экспертлари иш ҳажмининг меъёрлашишига, тадқиқот сифатининг ошишига, экспертизаларни бажаришда белгиланган муддатларга риоя этилишига хизмат қилади.

Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 24 мартдаги “Нодавлат суд-экспертиза ташкилотлари фаолиятини ташкил этиш бўйича низомларни тасдиқлаш ҳақида”ги қарори эса нодавлат суд экспертиза ташкилотлари фаолиятини ташкил этишни тартибга солишнинг  қонуний асосларини яратиш бўйича амалга оширилаётган  ислоҳотларнинг мантиқий давоми ҳисобланади.

Мазкур қарорга асосан “Нодав­лат суд-экспертиза ташкилотлари фаолиятини ташкил этиш тартиби тўғрисида”ги, “Нодавлат суд-экспертиза ташкилотлари суд экспертларини қайта тайёрлаш, малакаси ва ҳуқуқий билимларини ошириш тартиби тўғрисида”ги ва “Суд эксперти сифатида касбий лаёқатни тасдиқловчи сертификат олган шахсларнинг ягона реестрини юритиш тартиби тўғрисида”ги Низом тасдиқланди.

“Нодавлат суд-экспертиза таш­килотлари фаолиятини ташкил этиш тартиби тўғрисида”ги Низомга кўра, нодавлат суд-экспертиза ташкилоти фаолиятини ташкил этиш, давлат рўйхатидан ўтказиш, улар томонидан суд экспертизасини амалга ошириш, нодавлат суд-экспертиза ташкилоти суд экспертларига қўйиладиган талаблар ҳамда нодавлат суд-экспертиза ташкилотларининг рейтингини юритиш тартиби белгиланди.

Нодавлат суд экспертизаси фаолияти нималардан иборат бўлади?

Давлат суд экспертиза ташкилотлари билан бир қаторда нодавлат суд экспертиза ташкилотларида ҳам суд экспертиза тадқиқотлари олиб борилади. Шунингдек, нодавлат суд-экспертизаси ташкилотлари юридик ва жисмоний шахсларнинг мурожаатлари асосида рухсат этилган суд экспертизаси турлари бўйича шартномага мувофиқ тадқиқотлари ўтказиши ва унинг натижалари бўйича мутахассис фикри бериши мумкин.

Нодавлат суд-экспертиза ташкилотлари томонидан шартномага мувофиқ кўрсатиладиган пуллик хизматлар, амалга ошириладиган суд экспертизасининг нархлари мустақил белгиланади. Бунда суд экспертизалари ўтказилганлиги учун тўлов суд экспертизасини тайинлаган орган (шахс) томонидан қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади. Шартномага кўра тўлов амалга оширилмаганлиги текшириш объектлари ва иш материалларини экспертиза ўтказмасдан қайтаришга асос бўлади.

Нодавлат суд-экспертиза ташкилоти ташкил этилганда, унинг раҳбари олий маълумотли бўлиши, штатида раҳбардан ташқари бир хил ёки турли хил суд экспертизаси йўналиши бўйича суд эксперти сертификатига эга бўлган камида икки нафар суд эксперти бўлиши керак. Қонунчиликда белгиланган тартибга кўра суд эксперти сертификатини олмасдан туриб, суд эксперти сифатида ишлашга ҳақли эмас.

Кимлар нодавлат суд эксперти бўлиши мумкин?

Нодавлат суд-экспертиза ташкилотида суд эксперти лавозимида олий маълумотга, алоҳида ҳолларда эса ўрта махсус касб-ҳунар маълумотига эга бўлган шахслар фаолият кўрсатишлари мумкин.

Шунингдек, белгиланган тартибда муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топилган, қасддан содир этган жиноятлари учун судланганлик ҳолати тугалланмаган ёки судланганлиги олиб ташланмаган шахс суд эксперти сифатида ишга жалб этилиши тақиқланади.

Нодавлат суд-экспертиза ташкилотлари раҳбари ва суд экспертларига қўйиладиган талаблардан бири, улар ҳар икки йилда ўз малакасини ва ҳуқуқий билимларини ошириб боришлари керак. Белгиланган муддатларда, яъни экспертлик фаолиятини бошлаган вақдан бошлаб, икки йил тугашидан олдин ва келгусида ҳар икки йилда  ўз малакаси ва ҳуқуқий билимини оширмаган суд экспертлари томонидан суд экспертизасини ўтказишга йўл қўйилмайди.

Шунингдек, қоидага кўра, суд экспертизасини тайинлаган давлат органи ёки суд нодавлат суд-экспертиза ташкилоти томонидан ўтказилган суд экспертизаси хулосасига қўшилмаган тақдирда, қайта суд экспертизасини фақат давлат суд-экспертиза муассасасига тайинланиши суд экспертиза тадқиқотларини янада сифатли ўтказилишини таъминлайди.

Ҳукуматнинг ушбу қарорига кўра, нафақат нодавлат суд-экспертиза ташкилотлари фаолиятини ташкил этиш, балки уларни малакали кадрлар билан таъминлаш ҳам асосий ўрин тутишига алоҳида эътибор қаратилган.

Жумладан, “Нодавлат суд-экспертиза ташкилотлари суд экспертларини қайта тайёрлаш, малакаси ва ҳуқуқий билимларини ошириш тартиби тўғрисида”ги Низомга асосан нодавлат суд-экспертиза ташкилотларининг суд экспертларини қайта тайёрлаш, малакаси ва ҳуқуқий билимини ошириш тартиби белгиланган.

Низом талабларига кўра, рес­публикамизда нодавлат суд-экспертиза ташкилотларининг суд экспертларини қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш Х.Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази, Ички ишлар академияси, Фанлар академиясининг  Зоология институти, Ботаника институти ҳамда Ўзбекистон Бадиий академияси томонидан қонун ҳужжатларида белгиланган экспертиза турлари бўйича ва Суд экспертларининг ҳуқуқий билимини ошириш эса, Х.Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси маркази томонидан амалга оширилиши белгиланди.

Суд экспертларини қайта тайёрлашнинг асосий мақсади – суд экспертизаларининг муайян тури бўйича назарий билим, амалий кўникма ва малакани шакллантириш, талабгорни нодавлат суд-экспертиза ташкилотида суд эксперти сифатида ишлаш ҳуқуқини эгаллашга тайёрлашдан иборатдир.

Бу эса, ўз навбатида, суд экспертизаси соҳасига нодавлат секторнинг жорий қилинишига, янги иш ўринларининг яратилишига, соғлом рақабот юзага келишига ва энг асосийси фуқароларимизда суд экспертизаси ёки мутахассис фикрини олишга зарурат туғилганда, ушбу хизматга нисбатан танлаш ҳуқуқини юзага келиши учун замин яратади.

Суд экспертларини қайта тайёрлаш шартлари

Нодавлат суд-экспертиза ташкилотлари суд экспертларини қайта тайёрлаш ихтиёрийлик асосида суд экспертизасининг муайян тури бўйича касбий фаолият билан шуғулланиш истагини билдирган шахслар – фуқаролар учун шартномага мувофиқ, пуллик асосда ташкил этилади.

Бунда давлат суд экспертиза муассасаларида узлуксиз равишда 10 йил давомида суд-экспертлик фаолиятини амалга оширган суд экспертлари, ўзларининг ихтисослиги бўйича қайта тайёрлаш курсларида ўқимасдан, тўғридан – тўғри якуний имтиҳон топшириши мумкин.

Суд экспертларини қайта тайёрлаш бўйича машғулотлар, яъни ўқув курслари қоида тариқасида йилига икки марта сентябрь ва март ойларида ташкил этилади. Бунда  ҳужжатларни қабул қилиш ўқув курси бошланишидан икки ой олдин бошланади ва ўқув курси бошланишига бир ой қолганда тўхтатилади.

Қайта тайёрлаш ўқув курсининг ташкил этилиши, ўқув курсларининг тегишли суд-экспертлик ихтисосликлари, уларнинг давомийлиги, тўлов миқдори, ҳужжатлар қабул қилинадиган ва суҳбат ўтказиладиган вақт ҳамда манзил тўғрисида давлат муассасасининг веб-сайтида ва оммавий ахборот воситалари орқали эълон берилади.

Қайта тайёрлаш ўқув курсларига ҳужжатларни қабул қилиш, суҳбат ўтказиш жараёнини самарали ташкил қилиш мақсадида ҳар йили давлат муассасаси раҳбарининг буйруғи билан тоқ сондан аъзолар ва комиссия котибидан иборат таркибда қабул комиссияси тузилади.

Комиссия котиби томонидан қайта тайёрлаш курсида ўқиш истагини билдирган ҳар бир талабгордан ҳужжатлар қабул қилинади, уларнинг ҳар бири  учун алоҳида ҳужжатлар йиғмажилди шакллантирилади  ва қабул комиссиясига кўриб чиқиш учун тақдим этилади. Суҳбатдан муваффақиятли ўтган талабгорга, қайта тайёрлаш курсида ўқиш тўғрисида икки нусхада шартномани имзолаш таклиф этилади.

Талабгор томонидан қайта тайёрлаш тўғрисидаги шартнома имзоланган ва шартномада белгиланган тўлов тўлиқ амалга оширилгандан сўнг, талабгорни қайта тайёрлаш курсига қабул қилиш ҳақида давлат муассасаси раҳбарининг буйруғи чиқарилади. Ўқув курсида машғулотлар  талабгор танлаган ихтисосликка қараб, камида олти ой бўлиши мумкин.

АКРАМ ХАЛИЛОВ.
Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги ҳузуридаги
Х.Сулаймонова номидаги Республика суд экспертизаси
Маркази директори

Inson va qonun gazetasi 11-son

Матнда хато топсангиз, уни белгилаб Ctrl+Enter тугмаларини биргаликда босинг .